علوم قرآن و قرآن پژوهی، اهمیت، جایگاه و تنگناها
17 بازدید
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : معرفت ) مرداد و شهریور 1379 - شماره 35 )(10 صفحه - از 8 تا 17)
تعداد شرکت کننده : 0

اشاره

جناب حجه الاسلام و المسلمین محمود رجبی چهره ای آشنا، صمیمی و متواضع و از جمله استادان ممتاز و قرآن پژوهان حوزه علمیه و مدیر گروه «علوم قرآن و تفسیر» در «مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)» است که از سال 1344 تاکنون در حوزه علمیه قم مشغول به تحصیل، تحقیق و تدریس می باشد. ایشان پس از اتمام سطح حوزه در دروس خارج فقه و اصول، از محضر استادان بزرگواری همچون مرحوم حاج شیخ مرتضی حائری(ره)، مرحوم آیه الله حاج شیخ کاظم تبریزی و آیه الله وحید خراسانی و آیه الله مؤمن قمی بهره مند گردید. در کنار دروس حوزوی، به دلیل احساس نیاز و نبوغ سرشار و با برنامه ای منظم و هدایت شده، به سمت علوم روز کشیده شد و پس از آشنایی با حضرت آیه الله مصباح یزدی ـ دام عزه ـ به اشاره معظمٌ له، دوره هفت ساله «مؤسسه در راه حق» را با موفقیت سپری نمود. با تأسیس «دفتر همکاری حوزه و دانشگاه»، در گروه علوم اجتماعی آن دفتر و نیز در «بنیاد فرهنگی باقرالعلوم(ع)» و سپس در «مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)» مسؤولیت گروه «علوم قرآن و تفسیر» را عهده دار شد. به توصیه استاد مصباح ـ دام عزه ـ از سال 1348 به تدریس و از سال 1352 به پژوهش و تدریس در زمینه علوم قرآن و تفسیر روی آورد و از سال 1361 ارتباط نزدیک و مستمری با دانشگاه برقرار کرد و در دانشگاه های تهران، شهید بهشتی، علاّمه طباطبایی و علوم پزشکی به تدریس مشغول گردید. اینک ایشان از جمله اعضای شورای بررسی متون درسی و رئیس کمیته علوم اجتماعی می باشد که به بررسی و نقد علمی و ارزشی متون و منابع درسی دانشگاهی می پردازد.

جناب استاد بیش ترِ عمر با برکت خود را در هدایت، راهنمایی و مشاوره طلاب و دانشجویان جوان سپری نموده و به تدریس اشتغال داشته، اما آثار ماندگار و ارزشمند متعددی نیز از ایشان به زیور طبع مزین گشته است که مواردی از آن عبارت است از:

1. چند درس درباره ایدئولوژی اسلامی با همکاری آقایان محمدی عراقی و اکبر میرسپاه؛ 2. چند درس پیرامون شناخت قرآن با همکاری محمدی عراقی و اکبر میرسپاه؛ 3. ترجمه کتاب ریشه های عقب ماندگی و ضعف مسلمین، نوشته سمیع عاطف الزین؛ 4. درآمدی بر جامعه شناسی اسلامی با همکاری چند تن از استادان حوزه و دانشگاه؛ 5. تاریخچه جامعه شناسی با همکاری محمدی عراقی و اکبر میرسپاه؛ 6. مبانی جامعه شناسی با همکاری محمدی عراقی و اکبر میرسپاه؛ 8. تهیه و تدوین معارف قرآن، قرآن شناسی، اثر استاد علاّمه مصباح یزدی؛ 9. انسان شناسی؛ 10. شناخت قرآن.

علاوه بر این، ایشان بر اجرای ده ها طرح پژوهشی و راهنمایی و مشاوره بیش از پانزده رساله در حوزه های علوم اجتماعی و علوم قرآن و تفسیر نظارت داشته که همگی دفاع شده است. آنچه در پی می آید حاصل مصاحبه با ایشان در زمینه معرفی رشته «علوم قرآن و تفسیر» در «مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)» و پیشینه آن و نیز نقش قرآن و قرآن پژوهان در جامعه امروز و مباحثی حول این موضوعات است که آن را به قرآن پژوهان اهل معرفت تقدیم می داریم. معرفت

معرفت: با توجه به این که حضرت عالی از گذشته مدیر علمی گروه علوم قرآنی بوده اید، سابقه شکل گیری این گروه و روند فعالیتی آن را بیان نمایید.

حجه الاسلام رجبی: گروه «تفسیر و علوم قرآن» از اولین گروه های پژوهشی و آموزشی است که در مؤسسه تأسیس شد. سومین و چهارمین گروه فارغ التحصیلان دوره عمومی موسسه به سه گروه تقسیم شدند و گروه اقتصاد، گروه فلسفه و گروه علوم قرآنی را تشکیل دادند. اولین گروه هایی هم که به عنوان گروه های آموزشی در مقطع

کارشناسی ارشد تشکیل شد از این فارغ التحصیلان بودند. اولین گروه علوم قرآنی به لحاظ این که محور بحث هایش قرآنی و علوم مورد نیازش علوم حوزوی بود، قبل از آن که دوره تخصصی علوم قرآن را بگذراند شروع به تحقیق در مباحث قرآنی کرد و قریب دو سال به تحقیق در برخی مباحث اجتماعی و سیاسی از دیدگاه قرآن پرداخت. از جمله عناوین مورد بحث این گروه «مبانی حکومت»، «عوامل از هم گسیختگی اجتماع» و «تغییرات اجتماعی» بود. در این دوره دو ساله گروه به گروه های کوچک تری تقسیم شد: گروه های پنج نفره و هر گروه آیات را بررسی می کردند و در جلسات بحث و بررسی، نتیجه مباحث را می نوشتند. پس از دوره دو ساله، این گروه مشغول تهیه «معجم موضوعی قرآن» شدند. البته، این گروه نیز در سال های بعد مباحث تفسیر و علوم قرآن را در یک دوره فشرده گذراندند و از پایان نامه های خود دفاع کردند.

دومین گروه علوم قرآنی پس از دوره عمومی حجم قابل توجهی از بحث های تفسیری و علوم قرآنی و دیگر علوم مرتبط با آن مثل درایه و ادیان بزرگ جهان و بررسی تطبیقی عهدین و قرآن را گذراندند، مواددرسی این دوره ازنظرکمی و کیفی بیش از دوره آموزشی کارشناسی و کارشناسی ارشد رشته علوم قرآن در دانشگاه بود. این گروه پایان نامه ی خود را نوشتند و وارد کار تحقیق شدند. اولین کار تحقیقی این گروه «بررسی آیات مربوط به زن در قرآن» بود که شروع به بررسی آیات و تهیه مقالاتی در این زمینه کردند که هنوز هم ادامه دارد.

سومین گروه علوم قرآنی نیزدوره کارشناسی و کارشناسی ارشد را گذرانده و مشغول نوشتن و دفاع از پایان نامه هایشان هستند.

چهارمین گروه علوم قرآنی اکنون مشغول تحصیل هستند، و تقریباً واحدهای مقطع کارشناسی را تمام کرده اند و واحدهای کارشناسی ارشد را می گذرانند.

پنجمین گروه علوم قرآنی اکنون مقطع کارشناسی را می گذرانند و سال دوم تحصیلشان است. از این پنج گروه، بعضی افراد فارغ التحصیل گردیده و جذب نهادهای اجتماعی شده و مشغول فعالیت اند، بعضی هم جذب بخش پژوهش مؤسسه شده و مشغول تحقیق اند و برخی هم عضو هیئت علمی آموزش و به تدریس و تحقیق مشغول هستند.

معرفت: ارزیابی شما از نظام آموزشی مؤسسه به طور کلی و برنامه هایی که در رشته علوم قرآنی وجود داشته چگونه است؟

حجه الاسلام رجبی: از شروع دوره آموزشی مؤسسه تا حال، اگر برنامه ها را با توجه به شرایط زمان در نظر بگیریم، ارزیابی مثبتی خواهیم داشت. زمانی که اولین گروه پژوهشی در مؤسسه تشکیل شد مشابه آن در هیچ جایی وجود نداشت و به همین دلیل هم، فارغ التحصیلان آن به اعتراف همه کسانی که آشنا به امور تحقیقی و نیازهای جامعه هستند، به واسطه کارایی ها و توانمندی هایی که در زمینه های گوناگون داشتند چه آن ها که به کارهای اجرایی پرداختند و چه کسانی که به امر تحقیق و تدریس پرداختند، موفقیتی که داشتند قابل تحسین است. دوره اوّلی که ما هم در آن دوره مشغول آموزش بودیم منتهی شد به سال های پیش از پیروزی انقلاب و بعضی ها آن موقع می گفتند که این درس ها به چه دردی می خورد. ولی همین افراد پس از پیروزی انقلاب، که احساس می کردند جامعه، نیاز به تغذیه فکری متناسب با شرایط انقلاب دارد، خودشان اعتراف می کردند که این دوره یکی از نیازهای ضروری بوده و پاره ای از خلأهای جدی انقلاب را فارغ التحصیلان این دوره پر کرده اند. در مرحله بعدی، کار گروه دوم که شروع شد، پژوهش های جمعی صورت گرفت که در آن مقطع، که کار پژوهشی جمعی اصلاً معنا نداشت و معمولاً افراد به صورت فردی کار می کردند، مکرّر از آیه الله مصباح ـ مدظله ـ می شنیدم که می فرمود کار فردی زیاد است، ما هدفمان این است که جمعی کار کنیم تا کار با اتقان بیش تری همراه باشد. این را می توان نقطه آغازکار جمعی دانست که درحوزه کم تردیده می شود.

باز به خاطر دارم که در همان دوران، که برایمان زبان انگلیسی می گذاشتند، مکرّر بزرگوارانی مثل آیه الله مصباح یا جناب آقای دکتر احمدی می آمدند که ما را توجیه کنند که زبان ضرورت دارد. فضای حوزه طوری بود که خواندن زبان کار لغوی تلقی می شد. به هر حال ما می بینیم که آن مواد درسی و دوره ها چه قدر ضرورت داشته است. بنابراین، چه مواد درسی و چه نظام درسی و چه کارهای جمعی در پژوهش ضروری و موفق بوده است. اکنون بحمدالله کارهای جمعی نسبتاً زیاد است یا برنامه های منظم درسی زیاد است، ولی در آن مقطع، این ها کارهایی بسیار بدیع و آینده نگرانه بود که حضرت آیه الله مصباح مد ظله العالی برنامه ریزی کرده بودند، نیازهای آینده را می دیدند و چنین برنامه هایی را اجرا می کردند، همین طور کارآموزی تحقیق، ما در نظام حوزویمان، حداکثر چیزی که داشتیم تقریرات درس استاد بود که کسی آن ها را بنویسد و به استاد ارائه دهد و اگر او وقتی داشته باشد، آن ها را ببیند و نظارتی بکند. ولی مؤسسه افراد را موظف می کرد که تقریرات دروس را بنویسند و جزوه ها را بیاورند تا استاد ببیند و تذکرات لازم بدهد. یادم هست که آیه الله مظاهری جزوات درس فقه ما را می دیدند و راهنمایی می کردند. این در کنار کارآموزی تحقیق و بحث های فلسفی و قرآنی دیگری بود که در حوزه اصلاً وجود نداشت، نظام آموزشی خاصی ناظر به نیازهای زمان و همراه با آینده نگری و تا حدی متناظر با دروس دانشگاهی و علوم انسانی جنبه دیگری بود که سابقه نداشت. چنین برنامه هایی در آن موقع که مؤسسه شروع به کار کرد برای خود ما هم تازگی داشت،دروس علوم انسانیـ جامعه شناسی، روان شناسی، اقتصاد، حقوق و علوم سیاسی ـ بخوانیم. این ها چیزهایی بود که آن موقع در حوزه مطرح نبود و در مقطع خودش، بسیار ارزشمند بود. و فقط در

مدرسه حقانی به صورت بسیار کم رنگ تری وجود داشت؛ زیرا در آن جا تکیه بر آموزش دروس حوزوی بود. دلیل روآوردن بنده هم به رشته جامعه شناسی تا حدی این بود که ما در دوره خودمان که جامعه شناسی را در «مؤسسه در راه حق» نزد اساتید می خواندیم، چون درسی را که می گرفتیم ما را اقناع نمی کرد، بنده و جناب آقای محمدی عراقی و جناب آقای میرسپاه یک کتاب جامعه شناسی را در نظر گرفتیم و مباحثه کردیم. این کار موجب شد که ما به این رشته علاقه مند شویم و زمینه های کار را فراهم کنیم.

بنابراین، «این برنامه ها در مقطع خاص خودشان مفید بلکه بدیع بوده اند» ولی ضرورت دارد که هر سال ما در برنامه ها تجدید نظر کنیم، نقاط ضعف اش را بکاهیم، نقاط قوّت اش را تقویت کنیم تا بتوانیم پا به پای تحولات و نیازها، هم دانش پژوه را تربیت کنیم و هم در عین حال، برنامه ها متناسب با زمان پیشرفت کند و پژوهش هایمان متناسب با نیاز زمان باشد. در عین حال، تأکید می کنم که نباید این تحولات زمینه سطحی شدن و از بین رفتن کیفیت و اتقان بحث ها را فراهم کند. باید بیش از همه، دغدغه این را داشته باشیم که نیرویی تربیت کنیم که از نظر علمی، قوی باشد، از نظر دقت و موشکافی، حساس باشد و در عین حال، به نیازهای زمان خودش هم توجه داشته باشد و از اعتدال و معنویت هم برخوردار باشد. اگر این مجموعه در نظر گرفته شود، برنامه ها مطلوب خواهد بود.

معرفت:اجمالاً درباره برنامه هایی که برای آینده گروه علوم قرآنی در نظر دارید، اعم از برنامه های آموزشی و پژوهشی، توضیح دهید.

حجه الاسلام رجبی: در برنامه آینده گروه، یک نکته تجدید نظر در برنامه ریزی آموزشی و پژوهشی گروه است که به نظر می رسد اگر بخواهیم یک برنامه ریزی دقیق داشته باشیم اکنون شرایط فراهم است. به همین دلیل، چه در بخش پژوهش و چه آموزش، از برخی از محققان فارغ التحصیل همین دوره استفاده کرده ایم که بررسی کنند با توجه به گذشته گروه و تجارب مثبت و منفی که از این دوره چندین ساله به دست می آورند، هدف گذاری کنند که این گروه چه اهدافی می تواند داشته باشد. این اهداف درجه بندی شود و هدف های نهایی و کلی و بعد هدف های جزئی، فرعی و ثانوی تنظیم شود و بعد اولویت بندی گردد که کدام یک در حال حاضر اولویت دارد سپس استراتژی رسیدن به این هدف ها را مشخص کنیم، ببینیم چه تصمیماتی باید بگیریم که این هدف ها را محقق کنیم و بعد خط مشی هایمان را مشخص کنیم که با چه شیوه ای و در چه زمانی و با چه کسانی و در چه شرایطی می خواهیم آن ها را محقق کنیم. از سوی دیگر، باید ببینیم اگر این برنامه اجرا شود چه عوارضی می تواند داشته باشد؛ آن ها را پیش بینی و برای عوارض احتمالی چاره اندیشی کنیم. این اولین محور کار ماست که از مدتی پیش آن را شروع کرده ایم و برنامه ها در حال بازنگری است، هم در بخش پژوهش و هم در بخش آموزش. ان شاءالله اگر بتوانیم برنامه مطلوبی را تنظیم کنیم که دقیق، حساب شده و شفاف باشد، نیمی از کار انجام گرفته و آن موقع است که ما می توانیم به صورت دقیق و مرحله به مرحله پیش برویم و به صورت دقیق، خودمان را ارزیابی کنیم که آیا پیش بینی ما درست بوده؛ چه قدر به هدف نزدیک شده ایم یا احیاناً چه قدر از مسیر منحرف گردیده ایم.

محور دیگری که در برنامه ریزی مندرج است و به دلیل اهمیت آن، جداگانه مطرح و مورد نظر است این است که دانش پژوهان در طول دوران تحصیلشان، توانمندی برای کارهای تحقیقی را پیش از نوشتن پایان نامه تا حد مطلوبی به دست آورند؛ این گونه نباشد که اولین تجربه تحقیق و نگارش و تدوین آنان پایان نامه شان باشد. به همین منظور، برنامه هایی را پیش بینی کرده ایم، در این زمینه با استادان دروس هم مشورت خواهیم کرد تا متناسب با مجموعه شرایط دانش پژوهان، تحقیقات مرحله به مرحله به آن ها ارائه شود تا انگیزه های لازم برای دانش پژوهان ایجاد شود که برای تحقیقات پیش از مرحله پایان نامه وقت بگذارند. بحمدالله، در گروه علوم قرآنی چهارم ما چنین برنامه ای را تدارک دیده ایم تا کارهای تحقیقی را انجام دهند، هم به عنوان تحقیق عملی درس خود و هم زمینه ها را فراهم کرده باشیم که اگر کار را به صورت جدّی انجام دهند زمینه نشر آن فراهم باشد. همین امر موجب می شود تا افراد کار تحقیق را جدّی بگیرند، جلسات راهنمایی و مشاوره هم برایشان گذاشته ایم و صرف نظر از اوقاتی که بنده در خدمتشان هستم، پیش بینی شده که برخی از دیگر استادان نیز با آن ها جلساتی داشته باشند تا بتوانند ان شاءالله کار را با بصیرت و با مشکلات کم تر به نحو مطلوب انجام دهند.

محور دیگری که پیش بینی شده این است که برای فارغ التحصیلانی که مقطع کارشناسی ارشد را طی کرده اند، دوره دکترا برگزار شود که ان شاءالله آزمون آن در مهر ماه امسال برگزار می شود و برای نیمه دوم سال، کلاس هایشان شروع خواهد شد. کسانی که در این آزمون موفق شوند مقطع دکتری را طی خواهند کرد و برای کسانی که به هر دلیلی به شرکت در آن تمایل نداشته باشند یا موفق نشوند برنامه ریزی شده است که در زمینه های مشخص به تحقیق بپردازند و تا حدی که امکان داشته باشد، تدریس کنند، در خود مؤسسه یا در جاهای دیگری که بحث های قرآنی تدریس می شود. در زمینه ترجمه هم اگر فعالیت یا علاقه ای

دارند کتاب هایی را شناسایی خواهیم کرد که در این زمینه کار کنند. سعی ما این است که افرادی که این جا دوره ای را می گذرانند، چون هم خودشان وقتی را سپری کرده اند و هم مؤسسه سرمایه گذاری کرده است، به بهترین وجه، در حد توان افراد و متناسب با علایق آن ها از وجودشان استفاده شود.

معرفت: لطفاً درباره برنامه مقطع دکتری بیش تر توضیح دهید.

حجه الاسلام رجبی: برای برگزاری دوره دکتری، ما با استادان متعددی که در این زمینه تجربه داشتند، چه در رشته علوم قرآنی و چه در رشته های دیگر، جلساتی گذاشتیم که حتی الامکان این دوره به نحو مطلوب و با استفاده از تجاربی که دیگران داشته اند، برگزار شود. ما در حال بررسی کل برنامه این دوره هستیم. البته مشکلاتی نیز هست که هنوز به طور کامل رفع نشده است؛ از جمله این که هنوز استادی که بتواند در این مقطع به نحو مطلوب برای فضلای حوزه که این دوره را تا مقطع کارشناسی ارشد گذرانده اند تدریس کند، به حد کافی و با فراغتی که مدنظر ماست، که با دانش پژوه به صورت جدی کار کند، وجود ندارد ولی در عین حال، چاره اندیشی می کنیم تا بتوانیم ان شاءالله زمینه های تربیت یا بالفعل کردن استادهای بالقوه را فراهم کنیم؛ همان گونه که در مقطع قبلی هم چنین پیش بینی کردیم. در آن مقطع، پیش بینی شد که درس به صورت کنفرانس های متعدد از سوی اساتید متعدد برگزار شود؛ یعنی هر بخش را یک استاد ارائه دهد. البته این کار مشکلاتی هم داشت و دارد. اما در هر صورت، برای تأمین استاد، دو راه وجود دارد: یکی ارائه درس به صورت کنفرانسی توسط استادان گوناگون و دیگری آن که ما از همین حالا در اندیشه این باشیم که بعضی از کسانی را که توان تحقیق و تدریس را دارند شناسایی کنیم. آن ها هم بروند تحقیق کنند و طبق سرفصل های دروس دست کم جزوه درسی تهیه کنند و ارائه دهند.

همچنین پیش بینی شده است که اگر شرکت کنندگان به تعداد کافی بودند، دو گرایش ایجاد کنیم، و بتوانند موضوع پایان نامه یشان را هم از همان آغاز مشخص کنند و در عمل، محققانی که فارغ التحصیل می شوند در دو زمینه مورد نیاز، و ضروری، تربیت شوند: یکی مبانی و روش تفسیر و فهم قرآن که بحث تفسیرگرایی تأویلی (هرمنوتیک) مرتبط با این گرایش است و نیاز امروز ماست و دیگری هم بحث های علوم قرآنی است که تصور می کنم با همه تحقیقاتی که انجام گرفته است، هنوز نیازمند تحقیق و بررسی است. البته تفسیر موضوعی هم ضرورت دارد که گرایشی ویژه آن داشته باشیم که در دوره های بعدی پیش بینی می شود.

معرفت: نیروهایی که در رشته علوم قرآنی تربیت می شوند چه توانایی هایی دارند و کجا می توانند فعالیت کنند؟

حجه الاسلام رجبی: چون برنامه آموزشی گروه به گونه ای تنظیم شده است که گروه هم به تحصیل و هم به تحقیق بپردازند، بنابراین هم در زمینه تحقیق و هم تدریس، آن ها می توانند فعالیت کنند و با توجه به این که بر خلاف برنامه رشته دانشگاهی علوم قرآن و حدیث، بخش قابل توجهی از مباحث این رشته در مؤسسه، مباحث تفسیری است علاوه بر تدریس و تحقیق در علوم قرآن می توانند در تفسیر موضوعی و ترتیبی هم تحقیق و تدریس داشته باشند. البته توان و علایق افراد مختلف و در این خصوص مؤثر است. علاوه بر این، افرادی از گروه ها که توان مدیریت علمی یا پژوهشی دارند در طول دوره شناسایی می شوند به این صورت که نیروهایی که در زمینه مدیریت و اداره یک بخش موفقیت دارند، زمینه ها را فراهم کنیم تا این نیروها را در ضمن دوره آموزشی و پژوهشی به برخی از کارهای مدیریتی بگماریم. در حال حاضر، از نیروهای دوره های پیشین، بعضی در نهاد نمایندگی ولیّ فقیه در دانشگاه ها مسؤولیت پذیرفته اند، بعضی در سازمان تبلیغات، برخی در جهاد و برخی در خود مؤسسه مدیریت بخشی را بر عهده گرفته اند و کارهای پژوهشی یا آموزشی یا فرهنگی را سرپرستی می کنند و بحمدالله موفق هم بوده اند و در زمینه کاری خود توانمندی نشان داده اند. بنابراین، ما افراد را مقیّد نمی کنیم که حتماً بمانند؛ اگر ببینیم در جایی از عهده کاری برمی آیند و موفقیت آن ها در آن زمینه بیش تر است و جامعه و نظام به وجود آن ها در آن زمینه نیاز دارد راه را باز می گذاریم که خدمت کنند، البته اولویت ها را در نظر می گیریم.

معرفت: با توجه به این که برای هر مؤسسه آموزشی مشکلاتی وجود دارد، تاکنون چه تنگناها و مشکلاتی ـ به طور خاص ـ در سر راه گروه «علوم قرآن و تفسیر» بوده یا هنوز هست و برای رفع آن، چه چاره اندیشی هایی کرده اید؟

حجه الاسلام رجبی:مشکلات به دو دسته تقسیم می شود: مشکلات عام گروه ها که شامل گروه علوم قرآن هم می شود و مشکلات خاص گروه علوم قرآن. در زمینه مشکلات خاص گروه علوم قرآن برخی از نقاط ضعف و تجربه و خطاهایی داشته ایم که به آن ها اشاره می کنم. یک مسأله، ترکیب اولین گروه پژوهشی علوم قرآن بود که افراد با توانمندی های متفاوت و بدون آموزش های لازم وارد پژوهش گروهی شدند. هر چند دوره آغازین کارآموزی بود ولی این امر مشکلاتی را پدید آورد و به همین دلیل در دوره های بعدی این دو جنبه به صورت جدی مدنظر قرار گرفت.

مسأله دیگر، کلان بودن پروژه های تحقیقی بود که در دراز مدت به نتیجه می رسد وبخش های مختلف رابه هم وابسته می کند و محققان در طول دوره خسته می شوند. چنین پروژه هایی دست کم در مراحل اولیه تحقیق برای محققان مناسب نیست و هم اکنون در طرح های پژوهشی این نکته رعایت می شود و شاید پروژه های درازمدت در مؤسسه در کل طرح های پژوهشی به تعداد انگشتان یک دست نرسد.  ادامه در لینک

آدرس اینترنتی